Ai được xem là doanh nhân Việt Nam đầu tiên?

Bạch Thái Bưởi được nhắc đến với vị trí đặc biệt vì sự nghiệp của ông thể hiện khá rõ những đặc trưng của một doanh nhân theo nghĩa hiện đại: tổ chức hoạt động kinh doanh ở quy mô lớn, xây dựng doanh nghiệp có tên tuổi, đầu tư tài sản sản xuất, mở rộng thị trường và chủ động cạnh tranh với các lực lượng kinh tế đang chiếm ưu thế. Đặc biệt, ông gắn chiến lược kinh doanh với tinh thần tự cường của giới kinh doanh người Việt trong xã hội thuộc địa. Các tài liệu của Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước và Bộ Công Thương đều ghi nhận nổi bật vai trò này trong sự nghiệp kinh doanh của ông.

Bối cảnh lịch sử làm nên vị thế của Bạch Thái Bưởi

Cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, Việt Nam nằm trong cơ cấu kinh tế thuộc địa do Pháp thiết lập. Hoạt động thương mại và công nghiệp dần chuyển sang những hình thức kinh doanh mới, trong khi nhiều lĩnh vực có tiềm năng lớn nằm trong tay tư bản Pháp và Hoa kiều.

Đây cũng là giai đoạn một bộ phận người Việt bắt đầu tham gia mạnh hơn vào thương mại, sản xuất và dịch vụ theo mô hình doanh nghiệp. Vì vậy, Bạch Thái Bưởi không xuất hiện trong một khoảng trống kinh thương, mà thuộc lớp nhà kinh doanh người Việt đầu thế kỷ XX đang tìm cách tạo chỗ đứng trong một thị trường có sự cạnh tranh rất bất lợi.

Điểm khiến ông nổi bật là khả năng chuyển từ nhiều hoạt động kinh doanh khác nhau sang xây dựng một cơ nghiệp vận tải đường thủy có quy mô đáng kể. Theo tư liệu lưu trữ, trước khi phát triển ngành vận tải, ông từng tham gia kinh doanh, đấu thầu nhà cầm đồ và thu thuế chợ. Sau đó, ông bước vào vận tải đường sông, lĩnh vực khi ấy có sự hiện diện mạnh của các chủ tàu Pháp và Hoa.

Vì sao Bạch Thái Bưởi được xem là doanh nhân Việt Nam đầu tiên theo nghĩa hiện đại?

Ông xây dựng một doanh nghiệp có quy mô và tổ chức rõ ràng

Sự nghiệp của Bạch Thái Bưởi vượt khỏi hình thức buôn bán cá nhân nhỏ lẻ. Năm 1916, ông thành lập Giang hải Luân thuyền Bạch Thái Bưởi, phát triển đội tàu và mạng lưới vận tải trên nhiều tuyến.

Đến đầu thập niên 1930, tài liệu lịch sử ngành Công Thương ghi nhận đội tàu của doanh nghiệp Bạch Thái Bưởi đã đạt khoảng 40 tàu và sà lan, hoạt động trong nước và vươn tới một số thị trường lân cận. Quy mô tài sản, phạm vi vận hành và khả năng duy trì một hệ thống vận tải như vậy cho thấy hoạt động của ông đã mang nhiều đặc điểm của doanh nghiệp hơn là một thương vụ hay một hộ buôn đơn lẻ.

Ông cạnh tranh trực tiếp với tư bản Pháp và Hoa

Vận tải đường thủy lúc Bạch Thái Bưởi tham gia không phải thị trường còn bỏ trống. Ông phải đối đầu với các chủ tàu người Pháp và người Hoa đã có vốn, kinh nghiệm cũng như vị thế thị trường.

Một trong những cách ông tạo lợi thế là vận động hành khách người Việt sử dụng dịch vụ của doanh nghiệp Việt. Tinh thần đó gắn với lời kêu gọi nổi tiếng “Người Việt Nam đi tàu Việt Nam”. Các đoàn diễn thuyết được tổ chức tại bến tàu để kêu gọi sự ủng hộ của khách Việt, biến ý thức cộng đồng thành một yếu tố cạnh tranh trên thị trường.

Điểm đáng chú ý ở đây không chỉ là yếu tố dân tộc. Về phương diện kinh doanh, Bạch Thái Bưởi đã nhận ra một lợi thế mà đối thủ khó sao chép: sự đồng cảm và nhận diện của khách hàng đối với một doanh nghiệp do người Việt làm chủ. Tinh thần dân tộc vì thế đồng thời trở thành một phương thức khác biệt hóa doanh nghiệp.

Ông chủ động tạo bản sắc cho doanh nghiệp Việt

Bạch Thái Bưởi cũng sử dụng tên gọi và biểu tượng gắn với lịch sử Việt Nam cho đội tàu của mình. Tư liệu lưu trữ ghi nhận những tên tàu như Đinh Tiên Hoàng, Bạch Đằng, Lạc Long, Hồng Bàng, Trưng Trắc, Lê Lợi và Hàm Nghi.

Cách đặt tên này tạo sự phân biệt rõ giữa đội tàu của ông với các hãng nước ngoài, đồng thời củng cố thông điệp mà doanh nghiệp đang theo đuổi. Nếu nhìn bằng khái niệm kinh doanh ngày nay, đây có thể được xem là một cách xây dựng nhận diện nhất quán giữa tên gọi, thông điệp và đối tượng khách hàng.

Ông đầu tư vào năng lực sản xuất thay vì chỉ khai thác tài sản sẵn có

Một dấu mốc quan trọng là tàu Bình Chuẩn, được hạ thủy tại Cửa Cấm, Hải Phòng vào tháng 9/1919. Bộ Công Thương ghi nhận đây là tàu chở khách hơi nước trọng tải 600 tấn do người Việt thiết kế và đóng; sự kiện được xem là một biểu tượng của phong trào chấn hưng thương trường, cổ động thực nghiệp lúc bấy giờ.

Dấu mốc này cho thấy doanh nghiệp của Bạch Thái Bưởi không dừng ở việc mua hoặc thuê tàu để khai thác vận tải. Việc tổ chức đóng tàu đặt doanh nghiệp vào một cấp độ cao hơn về vốn, kỹ thuật và năng lực vận hành, qua đó củng cố lý do ông thường được đặt ở vị trí tiêu biểu khi nói về sự hình thành của giới doanh nhân Việt Nam hiện đại.

Danh xưng “doanh nhân Việt Nam đầu tiên” cần được hiểu như thế nào?

Không có một mốc pháp lý hay một tiêu chí lịch sử duy nhất cho phép xác định tuyệt đối ai là “doanh nhân Việt Nam đầu tiên”. Nếu hiểu doanh nhân đơn giản là người tham gia kinh doanh để sinh lợi, lịch sử Việt Nam đã có thương nhân và những người buôn bán từ rất lâu trước Bạch Thái Bưởi.

Ngay đầu thế kỷ XX, Bạch Thái Bưởi cũng không phải doanh nhân người Việt duy nhất. Nhiều doanh nghiệp và thương hiệu của người Việt xuất hiện trong cùng thời kỳ, thuộc các lĩnh vực như sản xuất, thương mại và chế biến. Điều đó cho thấy quá trình hình thành tầng lớp doanh nhân Việt là một chuyển biến xã hội rộng hơn, không phải thành quả của một cá nhân riêng lẻ.

Vì vậy, cách gọi chính xác hơn là: Bạch Thái Bưởi là một trong những doanh nhân tiên phong và là nhân vật tiêu biểu nhất của thế hệ doanh nhân Việt Nam đầu thời kỳ kinh doanh hiện đại. Khi ông được gọi là “doanh nhân Việt Nam đầu tiên”, danh xưng này chủ yếu nhấn mạnh tính tiên phong về quy mô doanh nghiệp, phương thức tổ chức và vị thế cạnh tranh chứ không phủ nhận lịch sử thương nghiệp của người Việt trước đó.

Vị trí của Bạch Thái Bưởi trong lịch sử kinh thương Việt Nam

Giá trị lịch sử của Bạch Thái Bưởi thể hiện rõ nhất ở việc một doanh nghiệp của người Việt có thể xây dựng đội tàu lớn, cạnh tranh trong một lĩnh vực khó và phát triển bản sắc riêng ngay trong điều kiện kinh tế thuộc địa.

Từ việc thuê những chiếc tàu ban đầu, ông tiến đến thành lập công ty riêng, mở rộng đội tàu và tổ chức đóng tàu tại Việt Nam. Chuỗi phát triển đó phản ánh sự chuyển dịch từ hoạt động buôn bán sang tư duy xây dựng doanh nghiệp với tài sản, tổ chức, thị trường và chiến lược phát triển tương đối rõ nét.

Chính đặc điểm này giải thích vì sao tên tuổi Bạch Thái Bưởi thường được dùng như một biểu tượng của buổi đầu hình thành tầng lớp doanh nhân Việt Nam hiện đại, thay vì chỉ được nhớ đến như một thương nhân thành đạt.

Nếu cần một câu trả lời ngắn gọn cho câu hỏi ai có thể được xem là doanh nhân Việt Nam đầu tiên trong lịch sử kinh thương, thì Bạch Thái Bưởi là nhân vật thường được nhắc đến theo cách hiểu doanh nhân hiện đại. Tuy nhiên, danh xưng này cần đặt trong đúng giới hạn lịch sử: ông không phải người Việt đầu tiên từng buôn bán, mà nổi bật như một nhà kinh doanh tiên phong đã xây dựng doanh nghiệp quy mô lớn, cạnh tranh với tư bản nước ngoài và tạo dấu ấn rõ rệt cho giới kinh doanh người Việt đầu thế kỷ XX.