Phân biệt khởi nghiệp và lập nghiệp

Lập nghiệp có phạm vi rộng, bao gồm quá trình lựa chọn nghề nghiệp, tích lũy năng lực và xây dựng cuộc sống ổn định bằng một công việc hoặc hoạt động kinh tế phù hợp. Khởi nghiệp thường có phạm vi hẹp hơn, tập trung vào việc hình thành một tổ chức kinh doanh, đưa sản phẩm hoặc giải pháp ra thị trường và tìm kiếm khả năng phát triển.

Điểm khác biệt cốt lõi nằm ở mục tiêu tăng trưởng, mức độ đổi mới, cách sử dụng nguồn lực và khả năng chấp nhận rủi ro. Một người có thể lập nghiệp bằng cách làm chuyên môn, làm công ăn lương, hành nghề tự do, tiếp quản cơ sở gia đình hoặc mở một cửa hàng ổn định. Trong khi đó, người khởi nghiệp thường phải kiểm chứng một cơ hội kinh doanh trong điều kiện chưa chắc chắn.

Khởi nghiệp và lập nghiệp được hiểu như thế nào?

Lập nghiệp là quá trình tạo dựng nghề nghiệp và cuộc sống

Lập nghiệp là quá trình một người xây dựng nền tảng nghề nghiệp đủ bền vững để tự chủ về kinh tế và phát triển lâu dài. Trọng tâm của lập nghiệp không nhất thiết là thành lập doanh nghiệp mà là tạo ra một con đường sống phù hợp với năng lực, điều kiện và mục tiêu cá nhân.

Một người có thể lập nghiệp bằng nhiều cách:

·         Trở thành nhân sự chuyên môn trong một tổ chức

·         Theo đuổi nghề nghiệp trong khu vực công

·         Hành nghề tự do

·         Làm nông nghiệp hoặc sản xuất quy mô hộ gia đình

·         Mở cửa hàng và duy trì hoạt động ổn định

·         Phát triển nghề truyền thống của gia đình

·         Thành lập doanh nghiệp

Vì vậy, lập nghiệp là khái niệm bao quát. Kết quả mà người lập nghiệp hướng tới thường là năng lực tự nuôi sống bản thân, vị trí nghề nghiệp rõ ràng, thu nhập tương đối ổn định và triển vọng phát triển lâu dài.

Khởi nghiệp là quá trình hình thành và kiểm chứng một hoạt động kinh doanh

Khởi nghiệp là quá trình biến một ý tưởng hoặc cơ hội thị trường thành hoạt động kinh doanh thực tế. Người khởi nghiệp phải xác định khách hàng, xây dựng sản phẩm hoặc dịch vụ, tổ chức nguồn lực, tạo doanh thu và điều chỉnh mô hình theo phản hồi của thị trường.

Trong cách hiểu phổ biến, khởi nghiệp có thể chỉ việc bắt đầu tự kinh doanh. Tuy nhiên, khi được dùng theo nghĩa gần với “startup”, khái niệm này còn nhấn mạnh yếu tố đổi mới, khả năng nhân rộng và tốc độ tăng trưởng.

Do đó, cần phân biệt hai cách sử dụng:

·         Khởi nghiệp theo nghĩa rộng là bắt đầu một hoạt động kinh doanh

·         Khởi nghiệp theo nghĩa startup là xây dựng mô hình có tính đổi mới và khả năng tăng trưởng nhanh

Sự khác nhau này giải thích vì sao một cửa hàng mới mở có thể được gọi là hoạt động khởi nghiệp theo nghĩa thông thường, nhưng chưa chắc là một startup theo nghĩa chuyên môn.

Khởi nghiệp và lập nghiệp khác nhau về mục tiêu

Mục tiêu của lập nghiệp là tạo dựng một con đường nghề nghiệp có thể duy trì lâu dài. Người lập nghiệp thường quan tâm đến sự phù hợp giữa công việc với năng lực, thu nhập, điều kiện sống, trách nhiệm gia đình và triển vọng phát triển cá nhân.

Mục tiêu của khởi nghiệp tập trung hơn vào việc hình thành một mô hình kinh doanh có khách hàng và khả năng tồn tại trên thị trường. Nếu đi theo mô hình startup, người sáng lập còn hướng đến tăng trưởng, mở rộng thị trường và nhân rộng cách tạo ra giá trị.

Có thể hình dung sự khác biệt như sau:

Điều này không có nghĩa lập nghiệp thiếu tham vọng hoặc khởi nghiệp luôn phải tăng trưởng bằng mọi giá. Sự khác biệt nằm ở trọng tâm: lập nghiệp lấy sự nghiệp của cá nhân làm trung tâm, còn khởi nghiệp lấy việc hình thành và phát triển hoạt động kinh doanh làm trung tâm.

Khởi nghiệp có mức độ bất định và rủi ro cao hơn

Người lập nghiệp cũng có thể gặp rủi ro như thất nghiệp, thu nhập không ổn định, lựa chọn sai nghề hoặc kỹ năng trở nên không còn phù hợp. Tuy nhiên, nhiều con đường lập nghiệp đã có cấu trúc tương đối rõ: học nghề, tích lũy kinh nghiệm, nâng cao năng lực và tiến đến vị trí tốt hơn.

Khởi nghiệp thường chứa nhiều yếu tố chưa được kiểm chứng:

·         Khách hàng có thực sự cần sản phẩm hay không

·         Khách hàng có sẵn sàng trả tiền hay không

·         Doanh thu có đủ bù đắp chi phí hay không

·         Kênh bán hàng nào có hiệu quả

·         Đội ngũ có đủ năng lực thực thi hay không

·         Mô hình có thể vận hành khi quy mô tăng lên hay không

Rủi ro của khởi nghiệp phát sinh vì người sáng lập phải đưa ra quyết định trong khi thông tin còn thiếu. Một ý tưởng hấp dẫn chưa chứng minh được rằng thị trường tồn tại. Một sản phẩm tốt về kỹ thuật cũng chưa bảo đảm rằng khách hàng sẽ mua.

Để giảm rủi ro, người khởi nghiệp cần kiểm chứng từng giả định bằng hành vi thực tế của khách hàng, chẳng hạn đăng ký sử dụng, đặt hàng, thanh toán hoặc tiếp tục quay lại. Ý kiến khen ngợi chỉ mang tính tham khảo nếu không dẫn đến hành động mua hàng.

Lập nghiệp thường giảm bất định bằng tích lũy năng lực và kinh nghiệm. Khởi nghiệp giảm bất định bằng thử nghiệm thị trường và điều chỉnh mô hình.

Cách sử dụng nguồn lực của hai con đường không giống nhau

Lập nghiệp chủ yếu dựa vào nguồn lực cá nhân như kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm, uy tín nghề nghiệp và mạng lưới quan hệ. Người lập nghiệp có thể phát triển từng bước mà không cần xây dựng ngay một tổ chức riêng.

Khởi nghiệp thường phải kết hợp nhiều loại nguồn lực:

·         Năng lực của người sáng lập

·         Đội ngũ thực thi

·         Vốn vận hành

·         Công nghệ hoặc quy trình

·         Kênh tiếp cận khách hàng

·         Đối tác và nhà cung cấp

·         Hệ thống quản trị

·         Dữ liệu thị trường

Khởi nghiệp không đồng nghĩa với gọi vốn. Nhiều doanh nghiệp bắt đầu bằng vốn tự có, doanh thu ban đầu hoặc nguồn lực của nhóm sáng lập. Vốn bên ngoài chỉ phù hợp khi mô hình cần tăng tốc và có khả năng sử dụng vốn để tạo ra mức tăng trưởng tương ứng.

Ngược lại, một người lập nghiệp bằng nghề chuyên môn có thể không cần huy động vốn đáng kể. Tài sản quan trọng nhất của họ là năng lực tạo giá trị và khả năng duy trì thu nhập.

Đổi mới và khả năng mở rộng là dấu hiệu quan trọng của startup

Không phải mọi hoạt động kinh doanh mới đều có mức độ đổi mới cao. Một quán ăn, cửa hàng bán lẻ hoặc cơ sở dịch vụ mới mở vẫn là hoạt động khởi nghiệp theo nghĩa bắt đầu kinh doanh, nhưng mô hình có thể chủ yếu dựa trên cách vận hành đã được thị trường chứng minh.

Startup thường tìm cách giải quyết một vấn đề bằng phương pháp mới hoặc phục vụ thị trường theo cách hiệu quả hơn. Sự đổi mới có thể nằm ở:

·         Sản phẩm

·         Công nghệ

·         Quy trình vận hành

·         Mô hình doanh thu

·         Kênh phân phối

·         Cách kết nối người mua và người bán

·         Phương pháp cá nhân hóa dịch vụ

Bên cạnh đổi mới, startup thường quan tâm đến khả năng mở rộng. Một mô hình có khả năng mở rộng khi số lượng khách hàng hoặc giao dịch có thể tăng nhanh hơn mức tăng tương ứng của nguồn lực đầu vào.

Ví dụ, một chuyên gia tư vấn trực tiếp phải tăng số giờ làm việc khi muốn phục vụ thêm khách hàng. Trong khi đó, một nền tảng phần mềm có thể phục vụ thêm nhiều người dùng mà không cần tăng nhân sự theo tỷ lệ tương đương. Đây là khác biệt về cơ chế phát triển, không phải sự đánh giá nghề nào có giá trị hơn.

Lập nghiệp không bắt buộc phải có đổi mới hoặc khả năng mở rộng. Một nghề nghiệp ổn định, có chuyên môn sâu và tạo ra giá trị thực vẫn là kết quả lập nghiệp thành công.

Khởi nghiệp thường phát triển bằng thử nghiệm, lập nghiệp phát triển bằng tích lũy

Quá trình lập nghiệp thường diễn ra theo hướng tích lũy:

1.    Học kiến thức hoặc kỹ năng

2.    Tham gia công việc thực tế

3.    Tích lũy kinh nghiệm

4.    Xây dựng uy tín

5.    Nâng cao thu nhập hoặc vị trí

6.    Mở rộng lựa chọn nghề nghiệp

Quá trình khởi nghiệp thường diễn ra theo hướng kiểm chứng:

1.    Xác định vấn đề của khách hàng

2.    Đưa ra giả thuyết về giải pháp

3.    Tạo phiên bản sản phẩm ban đầu

4.    Tiếp cận người dùng thực tế

5.    Đo lường phản hồi và hành vi mua

6.    Điều chỉnh sản phẩm hoặc mô hình

7.    Chuẩn hóa hoạt động

8.    Mở rộng khi các giả định quan trọng đã được xác nhận

Hai quá trình có thể diễn ra đồng thời. Một người vừa tích lũy năng lực nghề nghiệp, vừa thử nghiệm một mô hình kinh doanh. Kinh nghiệm lập nghiệp trước đó thậm chí có thể trở thành nền tảng giúp họ khởi nghiệp hiệu quả hơn.

Mức độ ổn định và kỳ vọng tăng trưởng tạo ra những đánh đổi khác nhau

Lập nghiệp theo con đường nghề nghiệp truyền thống thường mang lại khả năng dự đoán tốt hơn về thu nhập, nhiệm vụ và lộ trình phát triển. Đổi lại, tốc độ tăng thu nhập hoặc quyền tự chủ có thể phụ thuộc vào cơ cấu của tổ chức và thị trường lao động.

Khởi nghiệp có thể tạo ra mức độ tự chủ cao hơn và cơ hội tăng trưởng lớn hơn, nhưng người sáng lập phải chịu trách nhiệm trực tiếp về dòng tiền, khách hàng, nhân sự và kết quả kinh doanh. Thu nhập cá nhân trong giai đoạn đầu có thể không ổn định, ngay cả khi doanh nghiệp có doanh thu.

Những đánh đổi phổ biến gồm:

Không nên dựa vào tiềm năng thành công cao nhất để so sánh hai con đường. Quyết định thực tế cần xét cả khả năng thất bại, chi phí cơ hội và điều kiện cá nhân.

Khởi nghiệp là một cách lập nghiệp nhưng lập nghiệp không chỉ có khởi nghiệp

Khởi nghiệp có thể được xem là một phương thức lập nghiệp vì người sáng lập đang tạo dựng sự nghiệp thông qua hoạt động kinh doanh. Tuy nhiên, lập nghiệp còn bao gồm nhiều con đường không yêu cầu thành lập doanh nghiệp.

Quan hệ giữa hai khái niệm có thể tóm tắt như sau:

·         Người khởi nghiệp đồng thời đang lập nghiệp

·         Người lập nghiệp không nhất thiết phải khởi nghiệp

·         Mở doanh nghiệp mới chưa chắc là startup có khả năng tăng trưởng nhanh

·         Làm công ăn lương không đồng nghĩa với thiếu tinh thần chủ động hoặc thiếu tham vọng

·         Thành công trong lập nghiệp không chỉ được đo bằng quy mô doanh nghiệp

Cách hiểu này giúp tránh hai ngộ nhận phổ biến: cho rằng chỉ kinh doanh riêng mới được xem là lập nghiệp, hoặc cho rằng mọi cơ sở kinh doanh mới đều là startup.

Khi nào nên chọn lập nghiệp theo nghề nghiệp?

Lập nghiệp theo nghề nghiệp phù hợp khi một người muốn xây dựng chuyên môn vững chắc, cần dòng thu nhập tương đối ổn định hoặc chưa có đủ điều kiện để chịu rủi ro kinh doanh.

Con đường này đáng cân nhắc khi:

·         Mục tiêu chính là phát triển kỹ năng chuyên môn

·         Cần bảo đảm trách nhiệm tài chính cá nhân hoặc gia đình

·         Chưa xác định được vấn đề thị trường đủ rõ

·         Chưa có đội ngũ hoặc nguồn lực vận hành

·         Muốn tích lũy kinh nghiệm trước khi kinh doanh

·         Phù hợp với môi trường nghề nghiệp có lộ trình phát triển rõ ràng

Lựa chọn lập nghiệp theo nghề nghiệp không đóng lại cơ hội khởi nghiệp sau này. Kiến thức ngành, quan hệ khách hàng và kinh nghiệm thực tế có thể giúp nhận diện những vấn đề thị trường mà người ngoài ngành khó nhìn thấy.

Khi nào nên cân nhắc khởi nghiệp?

Khởi nghiệp phù hợp hơn khi một người nhận diện được vấn đề có giá trị, có khả năng tiếp cận khách hàng và sẵn sàng thử nghiệm giải pháp trong điều kiện chưa chắc chắn.

Trước khi bắt đầu, cần tự đánh giá:

·         Vấn đề có đủ quan trọng để khách hàng trả tiền giải quyết hay không

·         Nhóm sáng lập có năng lực tạo và bán sản phẩm hay không

·         Nguồn lực hiện tại duy trì được hoạt động trong bao lâu

·         Chi phí cơ hội của việc rời bỏ công việc hiện tại là gì

·         Có thể thử nghiệm ở quy mô nhỏ trước khi đầu tư lớn hay không

·         Giới hạn thua lỗ có thể chấp nhận là bao nhiêu

·         Những bằng chứng nào sẽ xác nhận hoặc bác bỏ ý tưởng

Động lực cá nhân là cần thiết nhưng chưa đủ. Quyết định khởi nghiệp nên dựa trên vấn đề thực tế, bằng chứng từ thị trường và khả năng tổ chức nguồn lực.

Không nên xem khởi nghiệp và lập nghiệp là hai lựa chọn đối lập

Trong thực tế, ranh giới giữa khởi nghiệp và lập nghiệp có thể thay đổi theo từng giai đoạn. Một người có thể làm việc để tích lũy chuyên môn, phát triển hoạt động kinh doanh phụ, kiểm chứng nhu cầu rồi mới chuyển sang khởi nghiệp toàn thời gian.

Cách tiếp cận theo từng bước giúp giảm chi phí của những giả định sai. Thay vì đầu tư lớn ngay từ đầu, người thực hiện có thể:

1.    Phỏng vấn khách hàng tiềm năng

2.    Cung cấp dịch vụ thử nghiệm

3.    Bán sản phẩm ở quy mô nhỏ

4.    Theo dõi khả năng khách hàng quay lại

5.    Xác định chi phí và lợi nhuận thực tế

6.    Chỉ mở rộng khi mô hình cho thấy tín hiệu phù hợp

Như vậy, câu hỏi quan trọng không phải con đường nào được đánh giá cao hơn, mà là con đường nào phù hợp với mục tiêu, nguồn lực và giai đoạn hiện tại của mỗi người.

Khởi nghiệp và lập nghiệp khác nhau chủ yếu ở đối tượng được xây dựng. Lập nghiệp tập trung vào việc tạo dựng sự nghiệp và nền tảng sống của một cá nhân; khởi nghiệp tập trung vào việc hình thành, kiểm chứng và phát triển một hoạt động kinh doanh.

Khởi nghiệp thường có mức độ bất định cao hơn, đòi hỏi thử nghiệm thị trường và có thể hướng đến đổi mới, tăng trưởng hoặc mở rộng quy mô. Lập nghiệp có phạm vi rộng hơn, không bắt buộc phải kinh doanh và có thể phát triển bằng quá trình tích lũy chuyên môn lâu dài.

Vì khởi nghiệp là một trong nhiều cách lập nghiệp, lựa chọn phù hợp cần dựa trên mục tiêu thực tế, khả năng chịu rủi ro, nguồn lực hiện có và bằng chứng về cơ hội thị trường, thay vì chạy theo cách gọi hoặc xu hướng.