Hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam đang phát triển ra sao?

Đến năm 2026, Việt Nam có khoảng 4.000 startup, 208 quỹ đầu tư, 84 cơ sở ươm tạo và hơn 20 trung tâm hỗ trợ khởi nghiệp cấp quốc gia hoặc địa phương. Việt Nam cũng lần đầu đứng thứ 50 trong Chỉ số Hệ sinh thái khởi nghiệp toàn cầu năm 2026, tăng năm bậc so với năm trước.

Những con số này cho thấy hệ sinh thái đang mở rộng rõ rệt. Tuy nhiên, quy mô tổ chức chưa đồng nghĩa với hiệu quả vận hành đồng đều. Thách thức hiện nay không chỉ là tạo ra thêm startup, mà còn là giúp các doanh nghiệp đổi mới sáng tạo tiếp cận vốn, kiểm chứng thị trường, thương mại hóa công nghệ và mở rộng ra quốc tế.

Hệ sinh thái đã hình thành tương đối đầy đủ các chủ thể

Một hệ sinh thái khởi nghiệp không chỉ bao gồm các doanh nghiệp mới thành lập. Đó là mạng lưới trong đó nhiều chủ thể cùng cung cấp vốn, nhân lực, công nghệ, thị trường, chính sách và dịch vụ hỗ trợ để startup ra đời và tăng trưởng.

Tại Việt Nam, cấu trúc này hiện bao gồm bốn nhóm chính.

Startup và đội ngũ sáng lập

Startup là trung tâm của hệ sinh thái. Khác với doanh nghiệp nhỏ thông thường, startup đổi mới sáng tạo thường tìm kiếm mô hình kinh doanh có khả năng tăng trưởng nhanh, dựa trên công nghệ, tài sản trí tuệ hoặc phương thức tổ chức mới.

Việt Nam đã hình thành một lực lượng startup hoạt động trong nhiều lĩnh vực như công nghệ tài chính, thương mại điện tử, giáo dục, y tế, trí tuệ nhân tạo, công nghệ khí hậu, phương tiện điện, nông nghiệp và tự động hóa doanh nghiệp.

Nhà đầu tư và các kênh cung cấp vốn

Nguồn vốn cho startup hiện đến từ quỹ đầu tư mạo hiểm nước ngoài, quỹ trong nước, nhà đầu tư thiên thần, quỹ đầu tư của doanh nghiệp lớn, chương trình tài trợ và các cơ sở tăng tốc.

Sự đa dạng này giúp startup có thêm lựa chọn theo từng giai đoạn phát triển. Doanh nghiệp ở giai đoạn ý tưởng cần vốn thử nghiệm và cố vấn, trong khi startup đã có sản phẩm cần vốn để mở rộng thị trường, tuyển dụng và hoàn thiện hệ thống vận hành.

Cơ quan quản lý và chính quyền địa phương

Nhà nước đóng vai trò kiến tạo thông qua chính sách, chương trình hỗ trợ, trung tâm đổi mới sáng tạo, hoạt động kết nối đầu tư và cơ chế thử nghiệm.

Đề án 844 được triển khai từ năm 2016 là một nền tảng quan trọng trong quá trình xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo quốc gia. Chương trình này hướng đến hỗ trợ doanh nghiệp có khả năng tăng trưởng nhanh dựa trên tài sản trí tuệ, công nghệ và mô hình kinh doanh mới.

Trường đại học, viện nghiên cứu và tổ chức hỗ trợ

Các trường đại học, viện nghiên cứu, vườn ươm, trung tâm hỗ trợ, đơn vị tư vấn pháp lý và chương trình tăng tốc đang trở thành cầu nối giữa tri thức với thị trường.

Nhóm chủ thể này đặc biệt quan trọng với startup công nghệ sâu. Một kết quả nghiên cứu chỉ có thể trở thành doanh nghiệp khi có đội ngũ tiếp tục phát triển sản phẩm, xác lập quyền sở hữu trí tuệ, thử nghiệm với khách hàng và xây dựng mô hình thương mại.

Quy mô và vị thế quốc tế đang được cải thiện

Sự phát triển của hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam thể hiện qua số lượng startup, mật độ tổ chức hỗ trợ và thứ hạng trên các bảng đánh giá quốc tế.

Theo StartupBlink, Việt Nam đứng thứ 50 thế giới trong Chỉ số Hệ sinh thái khởi nghiệp toàn cầu năm 2026, mức cao nhất từng đạt được. Thành phố Hồ Chí Minh lần đầu vào nhóm 100 hệ sinh thái thành phố hàng đầu thế giới, đứng thứ 98. Ngoài Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng, Hải Phòng cũng xuất hiện trong nhóm 1.000 thành phố được xếp hạng.

Kết quả này phản ánh hai chuyển dịch.

Thứ nhất, hoạt động khởi nghiệp không còn chỉ tập trung tại một trung tâm duy nhất. Thành phố Hồ Chí Minh vẫn là đầu tàu về đầu tư và hoạt động doanh nghiệp, nhưng Hà Nội có lợi thế về nghiên cứu, nhân lực kỹ thuật và chính sách trung ương. Đà Nẵng, Hải Phòng cùng một số địa phương khác đang xây dựng chương trình hỗ trợ riêng.

Thứ hai, Việt Nam ngày càng được nhìn nhận như một thị trường đổi mới sáng tạo có tiềm năng, thay vì chỉ là nơi cung cấp nhân lực công nghệ hoặc gia công phần mềm.

Bức tranh rộng hơn cũng tương đối tích cực. Trong Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu năm 2025 của WIPO, Việt Nam đứng thứ 44 trong 139 nền kinh tế, đứng thứ hai trong nhóm các quốc gia có thu nhập trung bình thấp. Việt Nam tiếp tục được đánh giá là nền kinh tế có kết quả đổi mới sáng tạo cao hơn mức kỳ vọng theo trình độ phát triển.

Dù vậy, các bảng xếp hạng chỉ là một chỉ báo. Thứ hạng tăng không có nghĩa mọi startup đều dễ dàng gọi vốn hoặc mở rộng. Sức mạnh thực tế của hệ sinh thái còn phụ thuộc vào chất lượng doanh nghiệp, số thương vụ thành công, khả năng thoái vốn và mức độ kết nối giữa nghiên cứu với thị trường.

Dòng vốn đầu tư phát triển nhưng vẫn phụ thuộc lớn vào nước ngoài

Vốn đầu tư mạo hiểm từng là động lực quan trọng giúp hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam tăng tốc. Tuy nhiên, dòng vốn này biến động mạnh theo chu kỳ kinh tế toàn cầu.

Năm 2021, tổng vốn đầu tư mạo hiểm vào startup Việt Nam đạt khoảng 1,4 tỷ USD. Đến năm 2023, con số này giảm 17%, còn 529 triệu USD; số lượng giao dịch giảm khoảng 40% và xuống mức thấp nhất kể từ năm 2018. Trong chín tháng đầu năm 2024, tổng vốn công bố đạt khoảng 372 triệu USD.

Sự suy giảm không đồng nghĩa với việc hệ sinh thái mất sức hấp dẫn. Nó phản ánh quá trình điều chỉnh sau giai đoạn vốn rẻ, khi nhà đầu tư thận trọng hơn và yêu cầu startup chứng minh doanh thu, hiệu quả sử dụng vốn và khả năng tăng trưởng bền vững.

Các thương vụ từ 10 triệu đến 50 triệu USD vẫn tương đối ổn định trong năm 2023. Điều này cho thấy doanh nghiệp đã có mô hình kinh doanh rõ ràng vẫn có khả năng tiếp cận vốn, trong khi startup ở giai đoạn rất sớm gặp nhiều khó khăn hơn. Đặc biệt, số thương vụ dưới 500.000 USD đã giảm khoảng một nửa.

Một điểm nghẽn lớn là sự phụ thuộc vào quỹ nước ngoài. Năm 2021, khoảng 90% vốn đầu tư mạo hiểm vào startup Việt Nam đến từ nhà đầu tư quốc tế. Nguồn vốn này mang lại kinh nghiệm, mạng lưới và khả năng hỗ trợ mở rộng, nhưng cũng khiến doanh nghiệp chịu tác động mạnh khi thị trường vốn toàn cầu đảo chiều.

Nhiều quỹ còn yêu cầu startup Việt Nam thành lập công ty mẹ ở Singapore hoặc một khu vực tài phán khác trước khi nhận đầu tư. Cấu trúc này có thể giúp nhà đầu tư thuận lợi hơn về hợp đồng, sở hữu cổ phần và thoái vốn, nhưng làm phát sinh chi phí pháp lý và khiến một phần giá trị doanh nghiệp được ghi nhận ngoài Việt Nam.

Bởi vậy, phát triển quỹ đầu tư nội địa, nhà đầu tư thiên thần và quỹ đầu tư của các tập đoàn là điều kiện quan trọng để hệ sinh thái có sức chống chịu tốt hơn.

Chính sách đang chuyển từ hỗ trợ phong trào sang xây dựng hạ tầng đổi mới sáng tạo

Trong giai đoạn đầu, nhiều chương trình khởi nghiệp tập trung vào cuộc thi, đào tạo kỹ năng và truyền cảm hứng. Các hoạt động này giúp hình thành văn hóa khởi nghiệp, nhưng chưa đủ để doanh nghiệp vượt qua giai đoạn thử nghiệm và mở rộng.

Hướng phát triển hiện nay đang dịch chuyển sang xây dựng hạ tầng đổi mới sáng tạo có tính hệ thống hơn. Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia được định hướng như đầu mối kết nối doanh nghiệp, startup, viện nghiên cứu, trường đại học, chuyên gia và nhà đầu tư. Các chương trình mở rộng sang đào tạo nhân lực công nghệ, đổi mới sáng tạo mở, hỗ trợ ngành bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và kết nối quỹ đầu tư.

Nghị định 38/2018/NĐ-CP đã tạo cơ sở pháp lý cho quỹ đầu tư khởi nghiệp sáng tạo trong nước. Tuy nhiên, quy mô vốn nội địa còn nhỏ và cơ chế đầu tư vẫn chưa linh hoạt như tại những trung tâm tài chính phát triển. Theo số liệu được NSSC tổng hợp, Việt Nam có gần 40 quỹ đầu tư mạo hiểm trong nước theo khuôn khổ này, với tổng vốn quản lý hơn 100 tỷ đồng tại thời điểm thống kê.

Chính sách hỗ trợ cũng bắt đầu được triển khai mạnh hơn ở cấp địa phương. Thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội, Đà Nẵng, Hải Phòng và nhiều tỉnh, thành đang xây dựng trung tâm hỗ trợ, cuộc thi, không gian đổi mới sáng tạo và chương trình kết nối chuyên gia.

Mặt tích cực là nguồn lực không còn tập trung hoàn toàn ở trung ương. Hạn chế là chất lượng hỗ trợ giữa các địa phương còn chênh lệch. Một số chương trình vẫn thiên về tổ chức sự kiện, trong khi startup cần những dịch vụ khó hơn như thử nghiệm công nghệ, tiếp cận khách hàng lớn, tư vấn pháp lý và hỗ trợ gọi vốn.

Liên kết giữa startup, tập đoàn và trường đại học đang trở thành động lực mới

Một hệ sinh thái trưởng thành không thể chỉ dựa vào vốn đầu tư. Startup cần khách hàng, dữ liệu, chuyên gia, cơ sở thử nghiệm và kênh phân phối. Đây là lý do mô hình đổi mới sáng tạo mở ngày càng quan trọng.

Trong mô hình này, tập đoàn không chỉ tài trợ cuộc thi mà còn đưa ra bài toán thực tế, cho phép startup thử nghiệm giải pháp và trở thành khách hàng đầu tiên. Startup nhận được thị trường và dữ liệu, còn doanh nghiệp lớn tiếp cận công nghệ mới nhanh hơn so với tự phát triển từ đầu.

Các chương trình như Thách thức Đổi mới sáng tạo Việt Nam cho thấy xu hướng này đang mở rộng. Năm 2024, chương trình thu hút hơn 750 giải pháp từ 20 quốc gia và vùng lãnh thổ, phản ánh khả năng kết nối startup Việt Nam với mạng lưới đổi mới sáng tạo quốc tế.

Trường đại học cũng đang thay đổi vai trò. Thay vì chỉ đào tạo nhân lực, một số trường đã xây dựng trung tâm khởi nghiệp, chương trình ươm tạo và hoạt động chuyển giao công nghệ.

Tuy nhiên, khoảng cách giữa nghiên cứu và thương mại hóa vẫn lớn. Nhiều nhóm nghiên cứu thiếu kỹ năng phát triển khách hàng, định giá tài sản trí tuệ và xây dựng doanh nghiệp. Ngược lại, nhiều startup có năng lực kinh doanh nhưng không tiếp cận được công nghệ lõi từ viện, trường.

Giải quyết khoảng cách này đòi hỏi cơ chế chia sẻ lợi ích rõ ràng, bộ phận chuyển giao công nghệ chuyên nghiệp và nguồn vốn chấp nhận thời gian phát triển dài hơn. Đây là điều đặc biệt cần thiết đối với bán dẫn, công nghệ sinh học, vật liệu mới, robot, năng lượng và công nghệ khí hậu.

Điểm nghẽn lớn nhất nằm ở chất lượng tăng trưởng

Hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam phát triển nhanh về số lượng, nhưng chất lượng tăng trưởng chưa đồng đều. Bốn điểm nghẽn có ảnh hưởng lớn nhất là vốn giai đoạn sớm, pháp lý, nhân lực và khả năng mở rộng thị trường.

Thiếu vốn giai đoạn đầu

Nhà đầu tư có xu hướng ưu tiên doanh nghiệp đã có doanh thu, trong khi startup mới cần vốn để hoàn thiện sản phẩm và kiểm chứng thị trường. Khi các khoản đầu tư nhỏ giảm mạnh, nhiều ý tưởng có tiềm năng không thể vượt qua giai đoạn thử nghiệm.

Các khoản tài trợ, quỹ đồng đầu tư và mạng lưới nhà đầu tư thiên thần có thể lấp khoảng trống này. Tuy nhiên, việc phân bổ vốn cần dựa trên chất lượng công nghệ, năng lực đội ngũ và bằng chứng thị trường, thay vì chỉ dựa vào kết quả cuộc thi.

Thủ tục đầu tư và thoái vốn còn phức tạp

Nhà đầu tư cần biết cách đưa vốn vào, sở hữu cổ phần, chuyển nhượng và thu hồi vốn. Khi quy trình chưa rõ hoặc mất nhiều thời gian, họ có xu hướng yêu cầu startup đặt công ty mẹ ở nước ngoài.

Cải thiện hệ sinh thái vì thế không chỉ là ưu đãi thuế. Điều quan trọng hơn là tạo ra cơ chế đầu tư, phát hành cổ phần, quyền chọn cho nhân viên, sáp nhập và thoái vốn minh bạch.

Thiếu nhân lực kết hợp công nghệ với kinh doanh

Việt Nam có lợi thế về kỹ sư và nhân lực công nghệ, nhưng startup còn thiếu người có kinh nghiệm phát triển sản phẩm, bán hàng quốc tế, quản trị tăng trưởng và gọi vốn.

Một đội ngũ kỹ thuật mạnh chưa chắc xây dựng được doanh nghiệp có khả năng mở rộng. Ngược lại, một đội ngũ bán hàng tốt khó tạo lợi thế dài hạn nếu không sở hữu công nghệ hoặc dữ liệu khác biệt.

Khả năng mở rộng quốc tế còn hạn chế

Thị trường trong nước đủ lớn để startup thử nghiệm, nhưng chưa phải lúc nào cũng đủ để tạo doanh nghiệp công nghệ quy mô toàn cầu. Startup muốn tăng trưởng nhanh phải chuẩn bị sản phẩm, pháp lý, nhân sự và chiến lược bán hàng cho thị trường khu vực từ sớm.

Vấn đề không phải doanh nghiệp nào cũng cần ra nước ngoài ngay. Điều quan trọng là mô hình phải có khả năng nhân rộng và không phụ thuộc hoàn toàn vào quan hệ hoặc điều kiện đặc thù tại một địa phương.

Hệ sinh thái đang chuyển sang giai đoạn chọn lọc và chuyên môn hóa

Giai đoạn tiếp theo của hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam nhiều khả năng không còn được đo chủ yếu bằng số lượng cuộc thi hoặc số doanh nghiệp đăng ký tham gia chương trình. Chỉ số quan trọng hơn sẽ là tỷ lệ startup sống sót, doanh thu quốc tế, bằng sáng chế được thương mại hóa, khả năng gọi vốn tiếp theo và số thương vụ mua bán, sáp nhập.

Các lĩnh vực có cơ hội phát triển mạnh gồm trí tuệ nhân tạo, công nghệ tài chính, y tế số, giáo dục, công nghệ khí hậu, phương tiện điện, nông nghiệp và giải pháp tự động hóa cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, cơ hội của từng lĩnh vực phụ thuộc vào khả năng tiếp cận dữ liệu, hạ tầng thử nghiệm, quy định chuyên ngành và nhu cầu thực tế của khách hàng.

Đối với startup, việc hệ sinh thái mở rộng mang lại nhiều điểm tiếp cận hơn, nhưng không thay thế được năng lực cốt lõi. Doanh nghiệp vẫn phải chứng minh ba yếu tố: vấn đề đủ lớn, giải pháp tạo giá trị rõ ràng và mô hình có khả năng tăng trưởng.

Đối với nhà đầu tư, thị trường Việt Nam có lợi thế về quy mô dân số, tốc độ số hóa, nguồn nhân lực và nhu cầu đổi mới. Rủi ro nằm ở khả năng thoái vốn, chất lượng quản trị, cấu trúc pháp lý và mức độ minh bạch của doanh nghiệp.

Đối với cơ quan quản lý và tổ chức hỗ trợ, ưu tiên cần chuyển từ hỗ trợ dàn trải sang xây dựng năng lực chuyên sâu theo ngành. Một trung tâm hỗ trợ hiệu quả không nhất thiết phải phục vụ thật nhiều startup, mà phải giúp các doanh nghiệp phù hợp tiếp cận đúng chuyên gia, công nghệ, khách hàng và nguồn vốn.

Hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam hiện phát triển theo hướng mở rộng mạng lưới, cải thiện vị thế quốc tế và tăng liên kết giữa startup, nhà đầu tư, cơ quan quản lý, tập đoàn cùng các tổ chức nghiên cứu.

Việt Nam đã có nền tảng tương đối đầy đủ với khoảng 4.000 startup, hàng trăm quỹ đầu tư và tổ chức hỗ trợ. Thứ hạng quốc tế cũng tiếp tục được cải thiện. Tuy nhiên, hệ sinh thái vẫn đang ở giai đoạn phát triển, chưa phải một thị trường vốn và đổi mới sáng tạo hoàn thiện.

Bước tiến quan trọng tiếp theo không nằm ở việc thành lập thêm nhiều tổ chức, mà ở khả năng làm cho các mối liên kết hiện có vận hành hiệu quả. Khi startup tiếp cận được vốn phù hợp, nhà đầu tư có cơ chế thoái vốn rõ ràng, trường đại học thương mại hóa được nghiên cứu và doanh nghiệp lớn trở thành khách hàng của công nghệ mới, hệ sinh thái mới thực sự tạo ra tăng trưởng bền vững.