Những doanh nhân truyền cảm hứng Việt Nam tiêu biểu

Theo cách tiếp cận đó, Phạm Nhật Vượng, Trương Gia Bình, Mai Kiều Liên và Thái Hương là những trường hợp tiêu biểu. Mỗi người đại diện cho một hướng đóng góp khác nhau: thúc đẩy khoa học, bảo trợ giáo dục, cải thiện dinh dưỡng và xây dựng những chương trình cộng đồng có quy mô lớn.

Danh sách này không phải bảng xếp hạng toàn diện. Đây là những trường hợp có sáng kiến tương đối rõ, gắn với lĩnh vực chuyên môn của doanh nghiệp và có thông tin công khai để đánh giá.

Tiêu chí nhận diện doanh nhân tạo ảnh hưởng tích cực

“Truyền cảm hứng” là một khái niệm dễ bị cảm tính hóa. Một câu chuyện khởi nghiệp hấp dẫn hoặc hoạt động thiện nguyện nổi bật chưa đủ để chứng minh ảnh hưởng xã hội bền vững. Việc đánh giá cần dựa trên một số tiêu chí cụ thể.

Trước hết, đóng góp phải giải quyết một nhu cầu có thật của cộng đồng, chẳng hạn như dinh dưỡng trẻ em, cơ hội học tập, khả năng tiếp cận khoa học hoặc điều kiện sống của nhóm yếu thế. Hoạt động chỉ mang tính quảng bá ngắn hạn thường khó tạo ra thay đổi lâu dài.

Thứ hai, sáng kiến cần có tính hệ thống. Thay vì chỉ hỗ trợ một lần, doanh nhân và tổ chức do họ dẫn dắt phải xây dựng được cơ chế vận hành, nguồn lực tài chính, nhân sự và đối tác để chương trình có thể tiếp tục trong nhiều năm.

Thứ ba, ảnh hưởng cần được thể hiện bằng kết quả tương đối rõ ràng. Kết quả có thể là số người thụ hưởng, số công trình được xây dựng, giá trị nguồn lực đã đóng góp hoặc sự hình thành của một mô hình mới.

Cuối cùng, đóng góp cộng đồng cần có mối liên hệ với năng lực cốt lõi của doanh nhân. Một doanh nghiệp công nghệ hỗ trợ giáo dục số, một doanh nghiệp thực phẩm đầu tư vào dinh dưỡng hay một tập đoàn khoa học tài trợ nghiên cứu thường có khả năng tạo ảnh hưởng sâu hơn vì họ không chỉ đóng góp tiền mà còn đưa chuyên môn vào giải pháp.

Phạm Nhật Vượng và hệ sinh thái khuyến khích khoa học

Ông Phạm Nhật Vượng là một trường hợp tiêu biểu về việc chuyển nguồn lực doanh nghiệp thành nền tảng thúc đẩy khoa học và đổi mới sáng tạo. Dấu ấn rõ nhất là Quỹ VinFuture, được ông cùng bà Phạm Thu Hương thành lập với nguồn tài trợ ban đầu 2.000 tỷ đồng, tương đương khoảng 100 triệu USD.

Hoạt động trung tâm của quỹ là Giải thưởng VinFuture, hướng đến việc tôn vinh các phát minh và công trình khoa học có khả năng cải thiện cuộc sống của hàng triệu người. Phạm vi tác động được đặt ở cấp độ toàn cầu, bao gồm sức khỏe, giáo dục, năng lượng sạch, xóa đói giảm nghèo, bình đẳng và ứng phó biến đổi khí hậu.

Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở quy mô tài chính. VinFuture tạo ra một cơ chế kết nối Việt Nam với mạng lưới khoa học quốc tế, đưa các nhà nghiên cứu, hội đồng chuyên môn và những phát minh có giá trị xã hội đến gần công chúng hơn. Một số nhà khoa học được VinFuture vinh danh sau đó tiếp tục nhận những giải thưởng khoa học quốc tế lớn, cho thấy khả năng nhận diện các công trình có giá trị của hệ thống giải thưởng.

Ảnh hưởng của sáng kiến này diễn ra theo cơ chế gián tiếp nhưng có chiều sâu. Thay vì hỗ trợ trực tiếp từng cá nhân, quỹ khuyến khích những giải pháp khoa học có thể được nhân rộng và phục vụ số lượng lớn người thụ hưởng.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa tiềm năng của một phát minh và tác động thực tế sau khi được ứng dụng. Việc một công trình nhận giải không tự động bảo đảm nó sẽ giải quyết hoàn toàn vấn đề xã hội. Giá trị của mô hình nằm ở khả năng tạo động lực, sự công nhận và nguồn lực để các đổi mới có ích tiếp tục phát triển.

Trương Gia Bình và cách đầu tư dài hạn cho giáo dục

Ông Trương Gia Bình, Chủ tịch FPT, thể hiện hướng đóng góp cộng đồng dựa trên giáo dục và năng lực tổ chức của một doanh nghiệp công nghệ.

Một sáng kiến nổi bật là Trường Hy Vọng, được thành lập sau đại dịch COVID-19 nhằm nuôi dưỡng và giáo dục những trẻ em không may mất cha hoặc mẹ. Chủ trương thành lập trường được ông Trương Gia Bình công bố vào năm 2021, với mục tiêu tạo môi trường học tập và trưởng thành lâu dài thay vì chỉ hỗ trợ tài chính trong thời gian ngắn.

Năm học 2022–2023, trường đã đón khoảng 200 học sinh. Mô hình này kết hợp nơi ở, giáo dục phổ thông, chăm sóc tinh thần và hoạt động trải nghiệm, qua đó giải quyết nhiều nhu cầu đồng thời của trẻ em chịu ảnh hưởng bởi đại dịch.

Giá trị của Trường Hy Vọng nằm ở cách tiếp cận dài hạn. Trẻ mất cha mẹ không chỉ thiếu nguồn tài chính mà còn đối mặt với tổn thương tâm lý, gián đoạn học tập và nguy cơ mất môi trường phát triển ổn định. Vì vậy, một chương trình bảo trợ chỉ có ý nghĩa bền vững khi đồng hành trong nhiều năm.

Bên cạnh đó, FPT và Quỹ Hy Vọng còn triển khai chương trình xây cầu, cải thiện đường đến trường và hỗ trợ thư viện tại những địa phương khó khăn. Đến cuối năm 2023, chương trình “Nâng bước em tới trường” đã khởi công cây cầu thứ 350.

Trường hợp của ông Trương Gia Bình cho thấy doanh nhân công nghệ có thể đóng góp không chỉ bằng sản phẩm số. Năng lực quản trị dự án, kết nối nhân sự, tổ chức giáo dục và duy trì nguồn lực cũng có thể trở thành công cụ giải quyết vấn đề xã hội.

Giới hạn cần nhìn nhận là phần lớn kết quả công khai hiện tập trung vào quy mô đầu vào, như số học sinh, cây cầu hoặc công trình. Để đánh giá đầy đủ hơn, cần theo dõi thêm kết quả học tập, sức khỏe tinh thần và khả năng hòa nhập của người thụ hưởng trong thời gian dài.

Mai Kiều Liên và những chương trình hướng đến dinh dưỡng cộng đồng

Bà Mai Kiều Liên gắn liền với quá trình phát triển của Vinamilk và là một trong những nữ doanh nhân có ảnh hưởng lâu dài trong ngành thực phẩm, dinh dưỡng tại Việt Nam.

Các hoạt động cộng đồng dưới sự điều hành của Vinamilk tập trung vào những nhóm có nhu cầu dinh dưỡng cao, đặc biệt là trẻ em và người cao tuổi. Những chương trình được công bố bao gồm Quỹ sữa Vươn cao Việt Nam, Sữa học đường, chăm sóc sức khỏe người cao tuổi và các hoạt động cứu trợ xã hội.

Theo báo cáo thường niên năm 2023 của Vinamilk, tổng nguồn lực doanh nghiệp đóng góp cho xã hội trong năm đạt khoảng 81 tỷ đồng thông qua các chương trình như Sữa học đường, Quỹ sữa Vươn cao Việt Nam và chăm sóc sức khỏe người cao tuổi.

Cơ chế tạo ảnh hưởng của mô hình này dựa trên sự liên kết giữa sản phẩm cốt lõi và nhu cầu cộng đồng. Thay vì triển khai hoạt động không liên quan đến chuyên môn, doanh nghiệp sử dụng kinh nghiệm về sản xuất, phân phối và dinh dưỡng để đưa sản phẩm đến các nhóm cần hỗ trợ.

Đây là một lợi thế quan trọng. Doanh nghiệp có sẵn chuỗi cung ứng, hệ thống kiểm soát chất lượng và mạng lưới phân phối nên có thể triển khai chương trình trên phạm vi rộng với chi phí vận hành hợp lý hơn một tổ chức hoàn toàn mới.

Tuy vậy, số lượng sản phẩm được trao tặng hoặc tổng giá trị đóng góp mới phản ánh quy mô hoạt động, chưa đủ để chứng minh toàn bộ tác động về sức khỏe. Muốn kết luận một chương trình cải thiện tình trạng dinh dưỡng, cần có thêm dữ liệu theo dõi về thể trạng, khẩu phần tổng thể và điều kiện sống của người thụ hưởng.

Bài học đáng chú ý từ trường hợp của bà Mai Kiều Liên là trách nhiệm cộng đồng có thể được tích hợp vào chiến lược vận hành thường xuyên. Khi hoạt động xã hội gắn với chuỗi giá trị chính, chương trình có nhiều khả năng được duy trì hơn so với những chiến dịch thiện nguyện tách rời hoạt động kinh doanh.

Thái Hương và khát vọng cải thiện dinh dưỡng người Việt

Bà Thái Hương, nhà sáng lập Tập đoàn TH, tạo dấu ấn qua định hướng đưa dinh dưỡng, thực phẩm lành mạnh và sức khỏe học đường trở thành một phần trong chiến lược phát triển doanh nghiệp.

Một trong những đóng góp nổi bật của bà là thúc đẩy các chương trình sữa và dinh dưỡng học đường. TH đã nghiên cứu sản phẩm dành cho học sinh, thực hiện thử nghiệm lâm sàng và tham gia các chương trình nhằm cải thiện thể chất, nhận thức dinh dưỡng của trẻ em.

Thông qua Quỹ Vì Tầm Vóc Việt, các chương trình tập trung vào quyền dinh dưỡng của trẻ em, hỗ trợ sữa cho học sinh mầm non và tiểu học, ưu tiên trẻ thuộc hộ nghèo, cận nghèo hoặc gia đình chính sách. Quỹ cũng tham gia truyền thông về dinh dưỡng học đường và đồng hành với các chương trình sữa học đường.

Ảnh hưởng của bà Thái Hương còn thể hiện ở việc đưa vấn đề dinh dưỡng từ phạm vi sản phẩm sang thảo luận chính sách. Bà nhiều lần đề xuất xây dựng Luật Dinh dưỡng học đường nhằm thiết lập tiêu chuẩn rõ ràng cho bữa ăn, sức khỏe và an toàn thực phẩm trong trường học. Đề xuất này tiếp tục được trình bày tại các diễn đàn làm việc với Chính phủ trong năm 2024 và năm 2026.

Điểm truyền cảm hứng ở đây là cách doanh nhân kết hợp ba tầng tác động: cung cấp sản phẩm, xây dựng chương trình xã hội và đề xuất hoàn thiện chính sách. Nếu tiêu chuẩn dinh dưỡng được áp dụng rộng rãi, phạm vi hưởng lợi có thể vượt xa khách hàng trực tiếp của doanh nghiệp.

Dù vậy, sự tham gia của doanh nghiệp vào chính sách cần đi kèm cơ chế đánh giá độc lập và minh bạch lợi ích. Tiêu chuẩn dinh dưỡng học đường phải dựa trên bằng chứng khoa học, phù hợp với nhiều điều kiện kinh tế và không phụ thuộc vào một thương hiệu cụ thể.

Điểm chung tạo nên sức ảnh hưởng bền vững

Bốn doanh nhân trên hoạt động trong những lĩnh vực khác nhau, nhưng cách họ tạo ảnh hưởng có một số điểm chung.

Thứ nhất, hoạt động cộng đồng gắn với một vấn đề cụ thể. Phạm Nhật Vượng tập trung vào khoa học và đổi mới sáng tạo; Trương Gia Bình hướng đến giáo dục và trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt; Mai Kiều Liên và Thái Hương khai thác năng lực của ngành thực phẩm để giải quyết bài toán dinh dưỡng.

Thứ hai, họ không chỉ đóng góp tài chính. Nguồn lực được kết hợp với năng lực tổ chức, công nghệ, chuyên môn ngành, mạng lưới đối tác và khả năng vận hành dự án. Chính sự kết hợp này giúp hoạt động xã hội có khả năng mở rộng.

Thứ ba, nhiều sáng kiến được thiết kế theo hướng dài hạn. Quỹ khoa học, trường học, chương trình dinh dưỡng hay hệ thống công trình cộng đồng đều cần nhiều năm để tạo kết quả. Điều này khác với hoạt động cứu trợ khẩn cấp, vốn cần thiết nhưng chủ yếu xử lý nhu cầu trước mắt.

Thứ tư, ảnh hưởng tích cực không nên được đánh giá chỉ bằng danh tiếng của người sáng lập. Một sáng kiến đáng tin cậy cần công khai mục tiêu, nguồn lực, đối tượng thụ hưởng và kết quả. Những số liệu như giá trị tài trợ, số học sinh được hỗ trợ hay số công trình hoàn thành giúp người đọc nhận diện quy mô, nhưng đánh giá tác động cuối cùng vẫn cần dữ liệu độc lập và dài hạn.

Bài học dành cho thế hệ doanh nhân tiếp theo

Các trường hợp tiêu biểu cho thấy doanh nhân không phải chờ đến khi đạt quy mô rất lớn mới có thể đóng góp cho xã hội. Điều quan trọng hơn là lựa chọn đúng vấn đề và sử dụng đúng năng lực.

Một doanh nghiệp nhỏ có thể hỗ trợ đào tạo nghề trong chính lĩnh vực mình đang hoạt động. Một công ty công nghệ có thể xây dựng công cụ cho người khuyết tật. Một doanh nghiệp nông nghiệp có thể cải thiện sinh kế cho nông hộ bằng hợp đồng thu mua minh bạch và hướng dẫn kỹ thuật. Quy mô ban đầu có thể nhỏ, nhưng mô hình vẫn tạo giá trị nếu được vận hành nhất quán.

Doanh nhân cũng cần tránh xem trách nhiệm cộng đồng như một chiến dịch truyền thông. Khi hoạt động xã hội chỉ xuất hiện trong thời gian ngắn, thiếu mục tiêu đo lường hoặc không liên quan đến năng lực doanh nghiệp, tác động thường khó duy trì.

Cách tiếp cận phù hợp là xác định một vấn đề gần với chuyên môn, đặt mục tiêu có thể theo dõi, công khai kết quả và hợp tác với cơ quan chuyên môn. Trong những lĩnh vực như giáo dục, y tế và dinh dưỡng, đánh giá độc lập đặc biệt quan trọng vì kết quả xã hội phức tạp hơn số tiền đã chi hoặc số sản phẩm đã trao tặng.

Phạm Nhật Vượng, Trương Gia Bình, Mai Kiều Liên và Thái Hương là những doanh nhân truyền cảm hứng Việt Nam tiêu biểu vì đã biến năng lực kinh doanh thành những sáng kiến phục vụ khoa học, giáo dục, sức khỏe và dinh dưỡng cộng đồng.

Giá trị lớn nhất trong hành trình của họ không chỉ nằm ở quy mô tài sản hay thành tựu doanh nghiệp. Đó là khả năng xây dựng những cơ chế giúp nguồn lực tiếp tục tạo ảnh hưởng sau một lần đóng góp. Tuy nhiên, mọi đánh giá vẫn cần dựa trên bằng chứng, kết quả dài hạn và ranh giới rõ ràng giữa tác động xã hội với hoạt động xây dựng thương hiệu.