Các loại cá chình phổ biến và cách phân biệt

Các loại cá chình nước ngọt thường gặp

Cá chình bông hay cá chình hoa

Cá chình bông và cá chình hoa thường cùng chỉ Anguilla marmorata, thuộc họ Anguillidae. Đặc điểm dễ nhận ra nhất là nền thân nâu, xám hoặc vàng nâu phủ các mảng, đốm loang không đều, tạo hình giống hoa văn cẩm thạch. Tên tiếng Anh “giant mottled eel” cũng xuất phát từ kiểu màu này.

Ngoài hoa văn, vị trí vây lưng là dấu hiệu quan trọng khi cần phân biệt với cá chình mun. Ở cá chình bông, vây lưng kéo dài và bắt đầu tương đối gần vùng đầu, cụ thể là gần khe mang hơn so với hậu môn. Cá có thân dài, đầu tròn, hàm dưới hơi nhô và vẫn có vây ngực nhỏ ngay phía sau khe mang.

Loài này có thể sử dụng môi trường nước ngọt, nước lợ và biển trong các giai đoạn khác nhau của vòng đời. Nghiên cứu về thành phần cá chình ở Phú Yên và Khánh Hòa từng ghi nhận A. marmorata chiếm ưu thế trong mẫu cá chình Anguillidae được khảo sát.

Cá chình mun

Cá chình mun ở Việt Nam được xác định là Anguilla bicolor, trong đó phân loài hiện diện tại khu vực Thái Bình Dương là A. bicolor pacifica. Cơ thể thường có màu tương đối đồng nhất, từ nâu sẫm đến đen, không xuất hiện các mảng đốm cẩm thạch rõ như cá chình bông.

Đây là nhóm “shortfin eel” — cá chình vây ngắn. So với cá chình bông, điểm bắt đầu của vây lưng nằm lùi về phía sau hơn. Khi hai con cá có kích thước và màu sắc gần nhau, kết hợp hoa văn thân vị trí vây lưng đáng tin cậy hơn việc chỉ nhìn màu đen hay nâu.

Cá chình mun cũng không phải loài chỉ sống cố định trong nước ngọt. Các nghiên cứu trên A. bicolor pacifica ở Việt Nam cho thấy chúng có thể sử dụng nước ngọt, vùng cửa sông và môi trường có độ mặn khác nhau trong quá trình sinh trưởng.

Cá chình Nhật

Cá chình Nhật (Anguilla japonica) cũng được ghi nhận tại Việt Nam, chủ yếu ở miền Bắc và miền Trung, nhưng mức độ hiện diện được FishBase ghi nhận là thưa hơn so với những loài cá chình nhiệt đới thường gặp. Loài này có màu thân khá đồng nhất, không mang các mảng đốm lớn đặc trưng của cá chình bông.

Về vòng đời, cá chình Nhật cũng thuộc nhóm di cư sinh sản ra biển: cá non đi vào sông và các thủy vực ven bờ để lớn lên, sau đó cá trưởng thành di chuyển trở lại biển khi bước vào giai đoạn sinh sản.

“Cá chình dừa” có phải một loài riêng không?

“Cá chình dừa” là tên dân gian được sử dụng ở một số địa phương và thị trường, nhưng tên gọi này không đủ để xác định một loài khoa học duy nhất. Khác với các tên đã được gắn tương đối rõ như cá chình hoa với Anguilla marmorata hay cá chình mun với Anguilla bicolor, tên “chình dừa” có thể thay đổi theo vùng.

Vì vậy, nếu cần xác định chính xác cá chình dừa đang được bán hoặc khai thác thuộc loài nào, nên kiểm tra hoa văn, vây lưng, sự hiện diện của vây ngực và nguồn đánh bắt. Chỉ dựa vào tên thương mại dễ dẫn đến việc gộp những loài khác nhau thành một loại.

Các loại thường được gọi là cá chình biển

Cá chình moray

Moray là tên chung cho cá thuộc họ Muraenidae. Chúng cũng nằm trong bộ Anguilliformes nhưng không thuộc họ cá chình nước ngọt Anguillidae. Đây là điểm quan trọng vì cách gọi “cá chình” trong đời sống dễ khiến hai nhóm bị xem như cùng một loại.

Moray thường có đầu chắc, miệng rộng và răng phát triển. Một dấu hiệu hình thái rất hữu ích là không có vây ngực, trong khi cá chình thuộc giống Anguilla có một đôi vây ngực nhỏ ngay sau khe mang. Nhiều loài moray sống trong các khe đá, rạn san hô và môi trường biển.

Cá chình ruy băng

Cá chình ruy băng hay ribbon eel (Rhinomuraena quaesita) thực chất cũng là một loài moray thuộc họ Muraenidae, không phải một nhóm cá chình độc lập song song với moray. Loài này sống ở biển, gắn với rạn san hô và có thân rất dài, dẹt bên.

Dấu hiệu nhận biết nổi bật nằm ở phần đầu: lỗ mũi trước kéo dài thành cấu trúc dạng ống với phần đầu xòe, cùng các phần phụ nhỏ ở mõm và hàm dưới. Màu sắc thay đổi theo giai đoạn sống; cá non thường đen, trong khi cá trưởng thành có thể xuất hiện màu xanh lam hoặc vàng.

Bảng phân biệt nhanh các loại cá chình

Cách phân biệt cá chình khi không biết tên

Không nên xác định loài chỉ bằng màu sắc vì màu có thể thay đổi theo kích thước, giai đoạn sống, môi trường hoặc tình trạng của cá. Có thể kiểm tra lần lượt bốn đặc điểm:

1. Quan sát vây ngực: Có đôi vây nhỏ sau khe mang thường hướng tới nhóm Anguilla; không có vây ngực là dấu hiệu quan trọng của moray

2. Kiểm tra hoa văn: Đốm loang cẩm thạch rõ gợi ý cá chình bông; màu thân đồng nhất hơn cần xem tiếp vị trí vây

3. So vị trí vây lưng: Cá chình bông thuộc dạng vây dài, còn cá chình mun thuộc dạng vây ngắn với điểm bắt đầu vây lưng lùi về sau

4. Đối chiếu nguồn sống: Cá lấy từ sông, suối hoặc cửa sông có thể thuộc Anguilla; cá bắt trong khe đá và rạn san hô nhiều khả năng thuộc các nhóm chình biển như moray

Tên địa phương chỉ nên dùng như dấu hiệu ban đầu. Với những tên không chuẩn hóa như “chình dừa”, hình thái hoặc tên khoa học từ nguồn cung cấp đáng tin cậy mới giúp tránh nhầm loài.

Trong các loại cá chình thường gặp, cá chình bông/hoa nổi bật bởi hoa văn cẩm thạch, còn cá chình mun có màu sẫm đồng nhất hơn và vây lưng bắt đầu lùi về phía sau. Moray và chình ruy băng là chình biển thuộc họ khác, dễ tách khỏi Anguilla nhờ đặc điểm không có vây ngực. Kết hợp hoa văn, vị trí vây và môi trường sống sẽ cho kết quả nhận biết đáng tin cậy hơn chỉ dựa vào tên gọi dân gian.